Ba Sàm lược dịch
65 năm sau khi Tổng thống JFK cảnh báo rằng Lào có thể định đoạt vận mệnh của Đông Nam Á, việc Trung Quốc thiết lập chỗ đứng quân sự tại đây đang khiến Việt Nam phải khơi dậy những nỗi lo sợ cũ và cả những nghịch lý còn xưa cũ hơn thế.
Tôi mới 17 tuổi khi Tổng thống Mỹ John F. Kennedy đứng trước tấm bản đồ nước Lào vào tháng 3 năm 1961 và cảnh báo rằng vận mệnh của Đông Nam Á phụ thuộc vào những gì diễn ra tại một vương quốc nhỏ bé, không giáp biển mà hầu hết người Mỹ thậm chí không thể tìm thấy trên quả địa cầu. Khi ấy, người ta bảo rằng chủ nghĩa cộng sản đang trên đà bành trướng. Giờ đây, hơn sáu thập kỷ sau, Trung Quốc đã thiết lập một chỗ đứng quân sự tại Lào và một lần nữa, mọi ánh mắt lại lo âu đổ dồn về tấm bản đồ.
Thời đó, lời giải thích được đưa ra là Thuyết Domino – quan điểm thời Chiến tranh Lạnh cho rằng nếu Lào rơi vào tay cộng sản, phần còn lại của Đông Nam Á cũng sẽ sụp đổ theo hiệu ứng dây chuyền. Ngày nay, mối lo ngại lại nằm ở sự hiện diện quân sự ngày càng tăng của Trung Quốc tại sườn phía tây Việt Nam. Bản đồ thì khác xưa, nhưng những lập luận nghe lại quen thuộc đến lạ lùng.
Tuy nhiên, có một điểm khác biệt quan trọng. Năm 1961, người Mỹ lo sợ rằng Bắc Việt Nam (dưới sự lãnh đạo của phe cộng sản) sẽ lợi dụng Lào để tạo lợi thế chiến lược. Năm 2026, các nhà bình luận Việt Nam lại cảnh báo rằng Trung Quốc có thể làm điều tương tự. Lịch sử quả thật đầy những chuyện trớ trêu: quốc gia từng phớt lờ nền trung lập của Lào nay lại bày tỏ sự lo ngại khi một cường quốc khác có thể đang hành xử y hệt như vậy.
Sự trớ trêu càng trở nên sâu sắc hơn khi nhìn từ góc độ của Lào. Trong Chiến tranh Lạnh, hầu như mọi bên tham gia chủ chốt đều tuyên bố ủng hộ nền trung lập của Lào nhưng lại âm thầm vi phạm nó. Mỹ, Liên Xô, Bắc Việt Nam và sau đó là Thái Lan đều coi Lào như một vùng đất có vị trí địa chính trị quan trọng hơn là một quốc gia có chủ quyền. Ngay cả lực lượng Pathet Lào – những người nắm quyền vào năm 1975 – cũng phụ thuộc nặng nề vào sự hỗ trợ quân sự và chính trị từ Hà Nội. Ngày nay, các nhà bình luận Việt Nam cảnh báo rằng Trung Quốc đang biến Lào thành một tiền đồn quân sự. Nhiều người theo chủ nghĩa dân tộc tại Lào hoàn toàn có lý khi đặt câu hỏi: rốt cuộc thì điều đó có gì mới mẻ đâu?
Mối quan hệ giữa Bắc Việt Nam và Lào trong thời chiến chưa bao giờ là minh chứng cho sự tôn trọng chủ quyền. Đường mòn Hồ Chí Minh – huyết mạch hậu cần duy trì nỗ lực chiến tranh của phe cộng sản tại miền Nam Việt Nam – phần lớn chạy qua lãnh thổ Lào. Bất kể nhu cầu chiến lược của Hà Nội là gì, họ cũng không thể tiến hành cuộc chiến theo cách đó nếu không vi phạm một cách có hệ thống quy chế trung lập được đảm bảo bởi Hiệp định Geneva năm 1962.
Sau năm 1975, ảnh hưởng của Việt Nam tại Lào được thể chế hóa thông qua các mối quan hệ giữa hai đảng, hợp tác quân sự và quan hệ chính trị mật thiết. Trên danh nghĩa, hai nước có “mối quan hệ đặc biệt”. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều người dân Lào lại coi thái độ của Việt Nam là trịch thượng, bề trên và dựa trên mặc định rằng Lào sẽ đương nhiên đứng về phía lợi ích của Hà Nội.
Chính trong bối cảnh đó, cần nhìn nhận phản ứng của Việt Nam đối với cơ sở quân sự mới của Trung Quốc tại Ban Keun. Mối lo ngại của Hà Nội là hoàn toàn có cơ sở. Tuy nhiên, điều dường như đang dần mất đi không chỉ là một vùng đệm chiến lược, mà còn là niềm tin rằng Lào sẽ mãi nằm trong phạm vi ảnh hưởng của Việt Nam.
Sự hiện diện quân sự của Trung Quốc tại Lào không phải là chuyện một sớm một chiều. Từ rất lâu trước khi máy bay xuất hiện tại Ban Keun, Bắc Kinh đã trở thành đối tác kinh tế chi phối tại quốc gia này. Các đập thủy điện do Trung Quốc tài trợ đã làm thay đổi diện mạo lưu vực sông Mekong. Tuyến đường sắt cao tốc Trung – Lào đã kết nối Viêng Chăn với Côn Minh. Các công ty Trung Quốc nắm giữ những vị trí quan trọng trong các lĩnh vực khai khoáng, năng lượng và cơ sở hạ tầng. Khi hợp tác quân sự bắt đầu diễn ra, nền tảng chiến lược thực tế đã được thiết lập từ trước đó.
Việt Nam chưa bao giờ ở vị thế có thể cạnh tranh. Việt Nam có thể mang lại tình đoàn kết cách mạng, quan hệ giữa hai đảng và lịch sử gắn bó qua nhiều thập kỷ. Trung Quốc không chỉ có thể mang lại tất cả những điều đó mà còn cả hàng tỷ đô la vốn đầu tư. Đối với một quốc gia nghèo, không giáp biển và đang tìm kiếm cơ hội phát triển, sự lựa chọn không phải lúc nào cũng khó khăn.
Điều đó có thể giải thích tại sao một số ý kiến bình luận từ phía Việt Nam tỏ ra ít lo ngại về sự hiện diện của cơ sở không quân Trung Quốc hơn là về những gì mà cơ sở này tượng trưng. Mối lo ngại sâu xa hơn có lẽ nằm ở nhận thức rằng Lào – quốc gia vốn được coi là đồng minh thân cận nhất của Việt Nam – đang ngày càng có nhiều lựa chọn cho riêng mình.
Câu chuyện còn có một diễn biến trớ trêu cuối cùng. Cơ sở của Trung Quốc này được xây dựng ngay tại vị trí của Lima Site 44 – một địa điểm từng do CIA vận hành. Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, các nhà hoạch định chiến lược Mỹ từng coi địa điểm này là yếu tố không thể thiếu trong nỗ lực ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản tại Đông Nam Á. Hơn nửa thế kỷ sau, một cường quốc cộng sản cũng đi đến đúng kết luận tương tự.
John F. Kennedy hẳn sẽ nhận ra ngay tấm bản đồ này. Và cũng sẽ như vậy đối với các sĩ quan CIA, cố vấn Liên Xô, nhà hoạch định chiến lược Bắc Việt và các tướng lĩnh Thái Lan – những người từng coi Lào là chìa khóa của khu vực Đông Nam Á. Các bên tham gia đã thay đổi. Các liên minh đã dịch chuyển. Nhưng địa thế thì vẫn vậy.
