Có một chi tiết ngay sau hai cuộc bầu cử Berlin và Mecklenburg-Vorpommern cho thấy Friedrich Merz coi tình hình trong nước nghiêm trọng đến mức nào: ông đã hủy chuyến đi New York dự Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, dù trước đó dự kiến sẽ trực tiếp phát biểu tại đây. Lý do được đưa ra rất rõ: ông cần có mặt tại Berlin. Ngoại trưởng Johann Wadephul thay mặt Đức tới New York. Ngay sau đó, Merz triệu tập lãnh đạo CDU họp tại Konrad-Adenauer-Haus.
Và kết quả của đêm 20/9 thực sự là một cú sốc đối với CDU.
Tại Mecklenburg-Vorpommern, CDU chỉ đạt 4,9%, không vượt qua ngưỡng 5% và lần đầu tiên trong lịch sử Cộng hòa Liên bang Đức không còn đại diện trong một nghị viện bang. Tại Berlin, CDU cũng thất bại, đứng sau Die Linke. Đây là hai kết quả khiến chính CDU phải thừa nhận rằng đây không còn là một vài thất bại địa phương đơn lẻ nữa.
Merz gọi kết quả này là một “Zäsur”, một bước ngoặt nghiêm trọng đối với CDU. Nhưng điều đáng chú ý là ông không chọn cách lùi lại. Ông khẳng định sẽ tiếp tục giữ chức Chủ tịch CDU và Thủ tướng Đức, đồng thời tiếp tục chương trình cải cách mà chính phủ đang theo đuổi.
Và hiện tại, chưa có dấu hiệu cho thấy CDU đã mở một cuộc đấu công khai để thay Merz. Ngược lại, các lãnh đạo chủ chốt của đảng vẫn tuyên bố đứng sau ông. Phó Chủ tịch CDU Karl-Josef Laumann nói rất rõ: “Die Parteispitze steht hinter dem Kanzler”, lãnh đạo đảng đứng sau Thủ tướng.
Điều này cũng cần được nhìn trong một thực tế rất cụ thể ở Bundestag. Liên minh CDU/CSU–SPD hiện có 328 trên tổng số 630 ghế: CDU/CSU 208 ghế và SPD 120 ghế. Muốn có đa số tuyệt đối cần 316 ghế, như vậy liên minh chỉ hơn mức đa số 12 ghế.
Đây là một lợi thế đủ để chính phủ tiếp tục điều hành, nhưng không phải một khoảng cách quá rộng. Và quan trọng hơn, hai cuộc bầu cử bang vừa rồi không làm thay đổi 328 ghế ấy. Bundestag vẫn giữ nguyên tương quan từ cuộc bầu cử liên bang 2025; Berlin và Mecklenburg-Vorpommern chỉ thay đổi tương quan chính trị ở cấp bang.
Nhưng sức ép chính trị đối với Merz thì chắc chắn đã tăng lên.
Ba cuộc bầu cử bang liên tiếp – Sachsen-Anhalt, Mecklenburg-Vorpommern và Berlin đang cho thấy một xu hướng mà các đảng truyền thống không thể xem nhẹ: AfD đang thu hút một lượng lớn phiếu phản đối hệ thống chính trị hiện tại. Ở Mecklenburg-Vorpommern, AfD đứng đầu; trong khi CDU bị loại khỏi Landtag. Nhưng điều đó chưa có nghĩa AfD có thể tự mình cầm quyền. Các đảng khác vẫn không liên minh với AfD, và bài toán thành lập chính phủ ở các bang vẫn nằm ở những lực lượng còn lại.
Đây mới là điều đáng suy nghĩ.
Không nên đơn giản hóa rằng tất cả những người bỏ phiếu cho AfD đều có cùng một lý do. Có người phản đối nhập cư, có người bất mãn với kinh tế, giá cả, năng lượng; có người thất vọng với CDU và SPD. Có người dùng lá phiếu như một cách phản đối chính phủ. Những nguyên nhân ấy khác nhau, nhưng chúng gặp nhau ở một điểm: sự mất niềm tin vào các đảng truyền thống đang ngày càng rõ.
Và nếu CDU chỉ nhìn thấy AfD mà không nhìn thấy nguyên nhân khiến cử tri rời bỏ mình, thì đó sẽ là một sai lầm.
Tôi không ủng hộ AfD, nhưng chính vì vậy càng phải nhìn thẳng vào sức mạnh đang tăng lên của họ. Không thể chống lại một lực lượng chính trị chỉ bằng cách nói rằng cử tri của họ sai. Phải hiểu tại sao họ bỏ phiếu như vậy và phải đưa ra được những câu trả lời mà người dân cảm thấy thuyết phục trong đời sống thực tế.
Điều đáng lo hơn nữa là câu chuyện này không chỉ còn nằm trong biên giới nước Đức.
Nó đang giống như một “vết dầu loang” trong chính trị châu Âu: từ nước này sang nước khác, các lực lượng dân túy, dân tộc chủ nghĩa và cực hữu ngày càng có thêm không gian chính trị. Pháp là ví dụ rất đáng chú ý. Rassemblement National của Marine Le Pen đang chuẩn bị cho cuộc bầu cử tổng thống 2027; chính trị Pháp hiện đã chứng kiến sự hiện diện rất mạnh của lực lượng cực hữu này.
Điều đó không có nghĩa nước Pháp sẽ chắc chắn đi theo con đường nào. Nhưng nó cho thấy những vấn đề đang làm cử tri Đức bất mãn: nhập cư, chi phí sinh hoạt, kinh tế, cảm giác bị bỏ lại phía sau và sự mất niềm tin vào các đảng truyền thống cũng đang tồn tại ở nhiều nước châu Âu.
Vì thế, điều xảy ra ở Đức hôm nay không chỉ là chuyện của CDU hay của riêng Friedrich Merz.
Nó là một phần của cuộc tranh luận lớn hơn về tương lai của châu Âu: các nền dân chủ châu Âu sẽ giải quyết sự bất mãn của người dân như thế nào mà không để khoảng trống chính trị ấy ngày càng bị lấp đầy bởi chủ nghĩa dân tộc cực đoan?
Merz hiện vẫn còn 328 ghế của liên minh CDU/CSU–SPD trong Bundestag, vẫn là Thủ tướng và vẫn có đa số nghị viện. Nhưng những lá phiếu từ Mecklenburg-Vorpommern và Berlin vừa rồi đã gửi tới Berlin một thông điệp rất rõ.
Chính phủ vẫn còn quyền lực. Nhưng niềm tin thì không phải thứ có thể giữ được chỉ bằng quyền lực.
Và có lẽ đó mới là điều Friedrich Merz cùng CDU phải suy nghĩ nhiều nhất sau đêm bầu cử này.
*** Tran Nam Anh tổng hợp và bình luận.
