Tại sao Hoa Kỳ muốn sáp nhập Greenland: lý do chiến lược, kinh tế, pháp lý?

Nguyễn Ngọc Bảo

Greenland hiện đang là tâm điểm của một cuộc tranh chấp địa chính trị giữa nhiều quốc gia NATO và Hoa Kỳ, nhằm loại bỏ ảnh hưởng của Nga-Trung Quốc tại vùng Bắc Cực. Dưới đây là tóm lược lịch sử của Greenland và phân tích các khía cạnh chiến lược, kinh tế và pháp lý.

1. Tóm lược lịch sử Greenland (từ đầu thế kỷ 20 đến nay)

Trong hơn một thế kỷ qua, Greenland đã chuyển mình từ một thuộc địa khép kín thành một quốc gia tự trị hiện đại:

  • 1900 – 1953: Là thuộc địa của Đan Mạch. Trong Thế chiến II, khi Đức chiếm đóng Đan Mạch, Hoa Kỳ đã ký thỏa thuận với đại sứ Đan Mạch tại Washington để thiết lập các căn cứ quân sự tại đây nhằm bảo vệ Bắc Hoa Kỳ.

  • 1953: Đan Mạch chấm dứt chế độ thuộc địa, Greenland trở thành một tỉnh bình đẳng của Vương quốc Đan Mạch.

  • 1979: Greenland đạt được quy chế Tự trị (Home Rule), có quốc hội và chính phủ riêng nhưng Đan Mạch vẫn quản lý ngoại giao và quốc phòng.

  • 2009: Sau một cuộc trưng cầu dân ý, Greenland nâng lên cấp độ Tự quản (Self-Government). Tiếng Greenland trở thành ngôn ngữ chính thức và họ có quyền tự quyết đối với hầu hết các vấn đề nội bộ, bao gồm cả tài nguyên thiên nhiên.

  • 2020 – 2026: Greenland trở thành mục tiêu trong chính sách đối ngoại "Nước Hoa Kỳ trên hết" của Tổng thống Donald Trump, dẫn đến các căng thẳng ngoại giao về việc mua lại hoặc sáp nhập hòn đảo này.

2. Tại sao Hoa Kỳ muốn sáp nhập Greenland?

Hoa Kỳ không chỉ nhìn Greenland như một hòn đảo băng giá, mà là một "hàng không mẫu hạm không thể chìm" ở Bắc Cực với 3 lý do cốt lõi:

  • Lá chắn tên lửa và Hệ thống cảnh báo sớm:

    • Căn cứ Không gian Pituffik (trước đây là Thule): Đây là nơi đặt radar AN/FPS-132 thuộc hệ thống BMEWS (Hệ thống cảnh báo sớm tên lửa đạn đạo). Nó nằm ở vị trí chiến lược để phát hiện các tên lửa đạn đạo liên lục địa (ICBM) bay qua Bắc Cực từ Nga hoặc Trung Quốc hướng về Hoa Kỳ.

    • Golden Shield (Vòm Vàng): Trong các kế hoạch phòng thủ mới của Hoa Kỳ (2025-2026), Greenland được xem là vị trí lý tưởng để đặt các hệ thống đánh chặn tên lửa cruise và tên lửa siêu thanh khi vừa rời bệ phóng, giúp kéo dài thời gian phản ứng cho lục địa Hoa Kỳ.

  • Chống lại sự xâm nhập của Nga và Trung Quốc: * Nga đang tái quân sự hóa mạnh mẽ Bắc Cực. Trung Quốc tự gọi mình là quốc gia "Cận Bắc Cực" và cố gắng mua lại các mỏ khoáng sản hoặc đầu tư vào sân bay tại đây. Hoa Kỳ muốn loại bỏ hoàn toàn khả năng các đối thủ này có được "bàn đạp" tại Tây Bán cầu.

  • Tài nguyên chiến lược:

    • Đất hiếm: Greenland sở hữu một trong những trữ lượng đất hiếm lớn nhất thế giới (như mỏ Kvanefjeld). Việc kiểm soát các mỏ này giúp Hoa Kỳ giảm sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng của Trung Quốc.

    • Năng lượng: Sự tan chảy của băng cực đang làm lộ ra các mỏ dầu khí và khí đốt khổng lồ chưa khai thác dưới lòng biển.

3. Vấn đề Công pháp Quốc tế và Chủ quyền Đan Mạch

Việc Hoa Kỳ đơn phương bày tỏ ý định sáp nhập hoặc gây áp lực mua lại Greenland vấp phải nhiều rào cản pháp lý:

  • Vi phạm chủ quyền: Đan Mạch là đồng minh NATO, việc một đồng minh đòi "mua" lãnh thổ của một quốc gia khác mà không có sự đồng thuận là hành động đi ngược lại các nguyên tắc về toàn vẹn lãnh thổ và tôn trọng chủ quyền trong Hiến chương Liên Hợp Quốc.

  • Quyền tự quyết: Theo luật tự trị 2009, chỉ người dân Greenland mới có quyền quyết định tương lai của mình. Đan Mạch không có quyền bán Greenland nếu người dân tại đây không đồng ý.

  • Căng thẳng NATO: Hành động này tạo ra rạn nứt nghiêm trọng trong NATO, vì nó đặt ra tiền lệ rằng các quốc gia lớn có thể "nuốt" các phần lãnh thổ của đồng minh nhỏ hơn vì lý do an ninh.

4. Hành động của Trung Quốc tại Greenland từ đầu thế kỷ 21

Trung Quốc đã thực hiện chiến lược "xâm nhập mềm" thông qua kinh tế:

  • Khai thác khoáng sản: Các tập đoàn Trung Quốc (như Shenghe Resources) đã đầu tư mạnh vào các dự án đất hiếm và uranium.

  • Cơ sở hạ tầng: Trung Quốc từng đề nghị thầu xây dựng 3 sân bay quốc tế lớn tại Greenland vào năm 2018. Tuy nhiên, dưới áp lực từ Hoa Kỳ, chính phủ Đan Mạch đã phải can thiệp tài chính để loại bỏ nhà thầu Trung Quốc.

  • Nghiên cứu khoa học: Thiết lập các trạm nghiên cứu và trạm thu nhận dữ liệu vệ tinh, bị nghi ngờ là có mục đích quân sự ngầm.

5. Thỏa thuận Hoa Kỳ - NATO về Greenland (Cập nhật 2025-2026)

Vào đầu năm 2026, trong bối cảnh căng thẳng gia tăng, Tổng Thư ký NATO Mark Rutte đã nỗ lực làm trung gian cho một thỏa thuận khung (mặc dù Đan Mạch vẫn khẳng định chủ quyền của mình):

  • Tăng cường hiện diện chung: Hoa Kỳ được phép mở rộng các cơ sở quân sự tại Greenland nhưng dưới danh nghĩa "Nhiệm vụ Bắc Cực của NATO" thay vì sở hữu riêng của Hoa Kỳ.

  • Quyền tiếp cận kinh tế ưu tiên: Một thỏa thuận về khoáng sản chiến lược được ký kết, trong đó Hoa Kỳ và các đồng minh EU/NATO có quyền ưu tiên mua đất hiếm từ Greenland để loại bỏ ảnh hưởng của Trung Quốc.

  • Khoản hỗ trợ kinh tế: Hoa Kỳ cam kết các khoản đầu tư hạ tầng dân sự khổng lồ cho Greenland (được gọi là "Phí an ninh") để hỗ trợ chính phủ tự trị này phát triển kinh tế mà không cần đến vốn của Trung Quốc.

  • Cam kết của Mark Rutte: NATO khẳng định Greenland là vùng lãnh thổ quan trọng nhất đối với "Sườn phía Bắc" của liên minh, đồng thời kêu gọi Hoa Kỳ tôn trọng tiến trình tự chủ của người dân bản địa.

 

Cuộc đua khai thác đất hiếm tại Greenland hiện nay không chỉ là một cuộc cạnh tranh kinh tế đơn thuần, mà đã trở thành một "vũ khí địa chính trị" giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc.

Dưới đây là so sánh chi tiết và phân tích về mức độ lệ thuộc của Hoa Kỳ:

1. So sánh chi tiết các dự án trọng điểm (Cập nhật 2026)

Hai dự án lớn nhất tại Greenland đại diện cho hai cực đối đầu:




Đặc điểm

Dự án Tanbreez (Nam Greenland)

Dự án Kvanefjeld (Nam Greenland)

Bên kiểm soát

Hoa Kỳ (Được công ty Critical Metals Corp của New York mua lại vào cuối năm 2024/2025).

Trung Quốc (Thông qua Shenghe Resources nắm giữ cổ phần lớn trong Greenland Minerals).

Quy mô dự án

Dự kiến khai thác 500.000 tấn khoáng sản thô mỗi năm vào năm 2026.

Trữ lượng ước tính khổng lồ (1 tỷ tấn quặng), nhưng chứa cả Uranium.

Ưu điểm kỹ thuật

Quặng tại đây ít tạp chất (thorium, fluorine), có thể xử lý với chi phí thấp mà không cần công nghệ Trung Quốc.

Chứa nhiều Neodymium và Praseodymium (cực kỳ quan trọng cho nam châm xe điện và tên lửa).

Tình trạng hiện tại

Đang được Hoa Kỳ rót vốn mạnh mẽ (gần 1,6 tỷ USD) để sớm đi vào vận hành thương mại.

Đang bị đình trệ do chính phủ Greenland ban hành lệnh cấm khai thác Uranium (một đòn đánh trực diện vào dự án của Trung Quốc).

 

 

2. Tại sao Greenland giúp Hoa Kỳ giảm lệ thuộc vào Trung Quốc?

Trung Quốc hiện kiểm soát khoảng 70% sản lượng khai thác và hơn 90% năng lực tinh chế đất hiếm toàn cầu. Nếu Hoa Kỳ khai thác thành công tại Greenland, cục diện sẽ thay đổi theo 3 hướng:

  • Phá vỡ thế độc quyền tinh chế: Trước đây, hầu hết quặng đất hiếm khai thác tại Hoa Kỳ (như mỏ Mountain Pass) vẫn phải gửi sang Trung Quốc để tinh chế (vì muốn tránh chi phí rất cao và bảo vệ môi trường). Dự án Tanbreez tại Greenland là một phần của chuỗi cung ứng mới, nơi quặng sẽ được đưa thẳng về các nhà máy tinh chế tại Texas hoặc đồng minh phương Tây, loại bỏ hoàn toàn mắt xích Trung Quốc.

  • Cung cấp nguyên liệu cho "Kinh tế Chiến tranh": Đất hiếm từ Greenland cung cấp các nguyên tố như Dysprosium và Terbium. Đây là những thành phần không thể thay thế trong hệ thống dẫn đường của tên lửa hành trình, radar quét mảng pha và động cơ phản lực F-35. Tự chủ được nguồn này giúp Hoa Kỳ không sợ bị Bắc Kinh "khóa van" nguồn cung trong trường hợp xảy ra xung đột.

  • Đảm bảo ổn định giá: Việc có một nguồn cung khổng lồ (ước tính Greenland chiếm tới 25% nhu cầu đất hiếm toàn cầu trong tương lai) sẽ ngăn chặn việc Trung Quốc sử dụng giá cả như một công cụ gây áp lực chính trị.

3. "Con bài" chiến lược của Hoa Kỳ

Việc Hoa Kỳ mua lại dự án Tanbreez và vận động Đan Mạch ngăn chặn Trung Quốc đầu tư vào sân bay là một phần của chiến lược "Phòng thủ tích cực".

  • Về mặt kinh tế: Hoa Kỳ đang cố gắng biến Greenland thành một "trạm trung chuyển" khoáng sản an toàn cho toàn bộ khối NATO và các quốc gia đồng minh như Nhật Bản, Hàn Quốc.

  • Về mặt địa lý: Việc kiểm soát các mỏ khoáng sản này đồng nghĩa với việc Hoa Kỳ có lý do chính đáng để duy trì và mở rộng sự hiện diện quân sự nhằm bảo vệ tài sản quốc gia, từ đó củng cố thêm hệ thống cảnh báo sớm tên lửa.

4. Nhận định chung

Mặc dù Greenland có tiềm năng thay thế Trung Quốc, nhưng thách thức lớn nhất vẫn là thời gian. Xây dựng một mỏ khai thác và nhà máy tinh chế tại vùng cực khắc nghiệt mất trung bình từ 10 đến 15 năm. Tuy nhiên, với các thỏa thuận mới đạt được với NATO và chính quyền tự trị Nuuk năm 2026, Hoa Kỳ đang đẩy nhanh tiến độ này nhanh hơn bao giờ hết.

 

30.01.2026
  • Share